Kontrole graniczne w Polsce – czy wrócą paszporty

Kwestia otwartych granic w Unii Europejskiej stanęła pod znakiem zapytania. Polska już wydłuża kontrole na granicach z Niemcami i Litwą w odpowiedzi na presję migracyjną i działania sąsiadów. Europa doświadcza kryzysu migracyjnego, a ze wschodu od kilku lat obserwuje się rosnące zagrożenie militarne. Jaka jest przyszłość strefy Schengen i swobody podróżowania? Kontrole graniczne w Polsce – czy wrócą paszporty i ograniczenia w Schengen?

Kontrole graniczne w Polsce – czy wrócą paszporty i ograniczenia w Schengen? Niepokoje w Unii

Od kilku lat Polska zmaga się z presją migracyjną na granicy z Białorusią, gdzie próby nielegalnych przekroczeń granicy były wykorzystywane jako element prowokacji. W odpowiedzi polskie służby graniczne znacznie wzmocniły infrastrukturę ochrony tej granicy oraz procedury kontroli wejścia do UE. Wspólna odpowiedzialność za ochronę zewnętrznych granic strefy Schengen jest podkreślana przez przedstawicieli rządu i unijnych instytucji jako kluczowa. Jednakże pozostaje kwestia wewnętrznych granic europejskich, które również doświadczają szeregu problemów.

Presja migracyjna w Europie przybiera różne formy. Na granicach południowych Unii nadal dochodzi do dużej liczby prób nielegalnych przekroczeń, co wynika z konfliktów i kryzysów na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej. Państwa członkowskie raportują wzrost napływu migrantów próbujących dotrzeć do krajów Europy Zachodniej. Wiele państw unijnych już zdecydowało się na tymczasowe kontrole graniczne, co jest dozwolone przez prawo UE w przypadku poważnych zagrożeń dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa wewnętrznego. Polska również coraz dotkliwiej zaczyna odczuwać napływ nielegalnych imigrantów z południa.

Kontrole graniczne w Polsce – czy wrócą paszporty i ograniczenia w Schengen? Sytuacja w Polsce

W 2025 r. Polska czasowo przywróciła kontrole graniczne z Niemcami i Litwą, argumentując tę decyzję potrzebą ograniczenia niekontrolowanej migracji. Współgra to z polityką naszego zachodniego sąsiada, który wcześniej przywrócił kontrole na swojej granicy z Polską. Kontrole są wykonywane na wybranych przejściach i mają charakter losowy, co odróżnia je od pełnych odpraw sprzed wejścia do Schengen. Wcześniej Niemcy również rozszerzyły swoje kontrole na wszystkie sąsiednie granice w reakcji na zwiększony napływ migrantów.

Premier Polski podkreślał, że kontrole będą utrzymane tak długo, jak długo będą stosowane jednostronne kontrole graniczne przez sąsiadów oraz dopóki istnieje ryzyko niekontrolowanej migracji. Rząd tłumaczy, że nie chodzi o trwałe ograniczenie swobody podróżowania, lecz o instrument reagowania na wyjątkowe okoliczności.

Wciąż problemem pozostaje sytuacja na granicy z Ukrainą. Polska zdecydowała się wspomóc naszego sąsiada wobec konfliktu zbrojnego, jednak wymaga to także ścisłych kontroli przepływu ludności poprzez nasze wschodnie granice. Sytuacja stwarza wiele możliwości do nadużyć oraz prób nielegalnych przekroczeń, zatem również kontrola musi pozostawać ścisła. Do tego potrzebne są jednak duże nakłady finansowe i spore zasoby ludzkie.

Kontrole graniczne w Polsce – czy wrócą paszporty i ograniczenia w Schengen? Strefa Schengen pod presją

Swoboda przemieszczania się w ramach strefy Schengen jest jednym z fundamentalnych osiągnięć Unii Europejskiej. Na jej przestrzeni tysiące ludzi każdego dnia podróżuje między krajami bez konieczności przedstawiania paszportów. Decyzje Rady Unii Europejskiej z 2024-2025 r. znoszą kontrole z niektórymi państwami, takimi jak Bułgaria i Rumunia. To sygnał, iż integracja krajów europejskich dalej się zwiększa.

Jednocześnie wielu polityków i analityków dostrzega, że narastający kryzys migracyjny wystawia na próbę elastyczność i odporność Schengen. Wielu komentatorów wskazuje, że okresowe kontrole mogą stać się bardziej powszechne, jeśli problemy z migracją nie zostaną skoordynowanie rozwiązane na poziomie unijnym. Z kolei zwraca się uwagę, że jednostronne kontrole naruszają ducha umowy i mogą prowadzić do de facto podziału jednostek strefy bez granic, zwłaszcza jeśli zostaną utrzymane przez dłuższy czas.

Minister spraw zagranicznych Polski wielokrotnie podkreślał konieczność skutecznej ochrony zewnętrznych granic Schengen, argumentując, że bez tego cały system wolnego przemieszczania ludzi jest zagrożony. Migranci spoza Europy wciąż jednak napływają, co powoli staje się trudnym do kontrolowania problemem.

Kontrole graniczne w Polsce – czy wrócą paszporty i ograniczenia w Schengen? Technologie a przyszłość kontroli

Na szczęście postęp technologiczny zmienia podejście do kontroli granicznych i bezpieczeństwa. Unia Europejska uruchomiła nowy system wjazdu/wyjazdu, który wykorzystuje dane biometryczne i elektroniczne śledzenie przekraczania granic osób spoza UE. System ten zwiększy skuteczność kontroli na zewnętrznych granicach jednocześnie minimalizując konieczność fizycznych kontroli wewnętrznych.

Zaawansowane narzędzia, takie jak automatyczne systemy identyfikacji, sztuczna inteligencja i analiza ryzyka, mają potencjał do szybszego wykrywania prób nielegalnych przekroczeń granic i usprawnienia procedur. Jednak eksperci ostrzegają, że wdrożenie takich technologii wiąże się z ryzykiem naruszeń praw człowieka, ochrony danych osobowych i dyskryminacji, co wymaga ostrożnych regulacji i nadzoru.

Technologia może zatem stać się narzędziem, które zmniejszy potrzebę tradycyjnych kontroli paszportowych w normalnych warunkach. Zaoszczędzi czas podróżny i przyczyni się do ich komfortu bez utraty bezpieczeństwa na granicach. Czy jednak nie podda szarego obywatela jeszcze większej niż dotąd inwigilacji?

Kontrole graniczne w Polsce – czy wrócą paszporty i ograniczenia w Schengen?

Wszystko wskazuje na to, że kontrole graniczne w strefie Schengen mogą być ponownie stosowane okresowo, przede wszystkim w reakcji na konkretne kryzysy. Są one zgodne z unijnymi zasadami, o ile zachowana jest ich tymczasowość i powiązanie z realnymi zagrożeniami dla bezpieczeństwa Państw Członkowskich.

Jednak stałe, długoterminowe przywrócenie pełnych kontroli paszportowych między państwami członkowskimi byłoby sprzeczne z podstawową ideą Schengen i mogłoby podważyć zaufanie między państwami UE.

Póki co nie słyszy się jeszcze o ponownym wdrożeniu kontroli paszportowej. Jednak wzmożone wyrywkowe kontrole graniczne i konieczność okazania dowodu tożsamości mogą stać się normą. Czy będzie to rozwiązanie czasowe i zasady Schengen przetrwają? To zależy od polityków i ich pracy nad strategią dotyczącą kontroli migracji.

Choć trwałe przywrócenie paszportów i stałych barier między krajami UE jest mało prawdopodobne, możemy się spodziewać silniejszej inwigilacji. Postęp technologiczny stwarza możliwości efektywniejszego zarządzania granicami, co może ograniczyć potrzebę częstych kontroli fizycznych. Miejmy nadzieję, iż zostaną zachowane w tym przypadku prawa do prywatności. Historia już zbyt wiele razy pokazała, iż w sytuacjach kryzysowych, natychmiastowo wzmaga się kontrolę nad jednostką i ogranicza jej prawa. Ważne, by obywatele stale obserwowali zachowania straży granicznej i by podnosili temat swobodnego przepływu w momencie zażegnania doświadczanych obecnie kryzysów.

Źródła artykułu:
https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-temporarily-reinstates-border-controls-with-germany-and-lithuania
https://www.aa.com.tr/en/europe/poland-extends-german-and-lithuanian-border-controls-until-april-2026/3704462
https://www.consilium.europa.eu/pl/press/press-releases/2025/10/11/with-start-of-operation-of-new-ees-border-control-system-the-eu-will-strengthen-border-security-and-increase-efficiency-for-travellers/
https://www.consilium.europa.eu/pl/policies/schengen-area/