Firmy AI niszczą papierowe książki – to koniec literatury?

Jak sztuczna inteligencja się uczy? Nie tylko, wykorzystując źródła internetowe. Okazuje się, że wielkie firmy technologiczne skupują z antykwariatów tradycyjne książki do trenowania modeli językowych. Niestety, książki te ulegają zniszczeniu w całym tym procesie. Co nam to mówi o współczesnej edukacji i szacunku do tradycyjnych źródeł? Firmy AI niszczą papierowe książki – to koniec literatury?

Digitalizacja i niszczenie egzemplarzy

Choć mało kto to przewidywał w dobie AI, książki ponownie stały się cennym zasobem. Tym razem jednak nie ze względu na zainteresowanie czytelników, lecz jako źródło wysokiej jakości tekstów. Modele językowe wymagają ogromnych zbiorów danych, a publikacje książkowe zawierają starannie opracowany język, bogate słownictwo i uporządkowaną strukturę. Z tego powodu część firm technologicznych zaczęła pozyskiwać papierowe egzemplarze na dużą skalę. W Stanach Zjednoczonych pojawiły się informacje o firmach, które skupują używane książki, digitalizują je, a następnie niszczą papierowe egzemplarze.

Według doniesień medialnych przedsiębiorstwa działające na rynku AI skupują książki w antykwariatach oraz hurtowniach, a następnie rozcinają ich grzbiety i skanują każdą stronę przy użyciu specjalistycznych urządzeń. Po zakończeniu procesu papierowe egzemplarze często nie nadają się już do dalszego wykorzystania i trafiają do recyklingu. Takie postępowanie jest uzasadniane względami ekonomicznymi oraz wydajnością procesu digitalizacji. Szybkie skanowanie wymaga oddzielenia pojedynczych stron, co oznacza trwałe zniszczenie książki.

Motywowane potrzebą maksymalizacji zysku, firmy AI nie przywiązują wagi do wartości źródeł papierowych. Nie poświęcają czasu ani pieniędzy na ponowne scalenie zeskanowanych kartek. Czy mamy zatem do czynienia z nowoczesną wersją palenia książek? Czy cała wiedza ludzkości musi zostać przeniesiona do digitalu?

Firmy AI niszczą papierowe książki – to koniec literatury? Czy to etyczne?

Sama możliwość zakupu książki nie oznacza automatycznie swobody wykorzystywania jej treści do trenowania modeli sztucznej inteligencji. Trwa powszechna dyskusja dotycząca zakresu dozwolonego użytku, praw wydawców i autorów oraz zasad licencjonowania materiałów wykorzystywanych przez firmy technologiczne. Część wydawnictw i twórców uważa, że masowe wykorzystywanie książek bez odpowiedniego wynagrodzenia narusza ich interesy.

Firmy rozwijające AI argumentują natomiast, że analiza tekstu nie jest tożsama z jego publikacją ani kopiowaniem w tradycyjnym znaczeniu. Poza tym, legalnie pozyskują materiały, płacąc za nie w antykwariatach. A za te książki już zapłacili pierwsi właścicieli i przekazali do drugiego obiegu. Trudno zatem mówić o braku wynagrodzenia dla twórców i dystrybutorów.

Firmy AI niszczą papierowe książki – to koniec literatury? Dobra kultury

Dyskusja nie ogranicza się wyłącznie do aspektów prawnych. Papierowa książka od dawna pełni funkcję znacznie szerszą niż przekazywanie informacji. Stanowi element dorobku kulturowego, świadectwo epoki oraz przedmiot o wartości historycznej. W przypadku egzemplarzy powszechnie dostępnych ich zniszczenie nie oznacza utraty unikatowego zabytku, jednak masowe traktowanie książek wyłącznie jako surowca do pozyskiwania danych zmienia sposób postrzegania literatury. Coraz częściej pojawia się pytanie, czy wartość publikacji powinna być oceniana jedynie przez pryzmat informacji zapisanych na jej stronach.

Jak korzystamy z wiedzy i źródeł?

Poza samym tematem wykorzystania materiałów papierowych, sztuczna inteligencja podkopuje również inne tradycyjne metody edukacji. Rozwój AI wpływa również na edukację. Narzędzia oparte na modelach językowych potrafią streszczać książki, odpowiadać na pytania i pomagać w analizie tekstów. Dla uczniów, studentów i nauczycieli oznacza to dostęp do nowych metod zdobywania informacji, niekiedy aż nazbyt łatwy.

Dlaczego aż nazbyt? Ponieważ pojawia się ryzyko ograniczenia samodzielnego czytania dłuższych publikacji. Korzystanie z gotowych odpowiedzi może prowadzić do powierzchownego przyswajania wiedzy, jeżeli zastępuje lekturę zamiast ją uzupełniać.

Badania od wielu lat wskazują, że regularne czytanie książek rozwija słownictwo, poprawia rozumienie tekstu oraz wspiera koncentrację. Dłuższa lektura wymaga utrzymania uwagi i budowania związków pomiędzy kolejnymi fragmentami tekstu. Umiejętności te trudno zastąpić krótkimi podsumowaniami generowanymi automatycznie. Nowoczesne technologie mogą wspierać proces nauki, jednak nie eliminują potrzeby kontaktu z pełnym tekstem.

Chiny stawiają na tradycyjne czytelnictwo

Interesującym przykładem odmiennego podejścia są Chiny. W ostatnich latach władze prowadzą szeroko zakrojone działania promujące czytanie tradycyjnych książek. Organizowane są ogólnokrajowe kampanie czytelnicze, inwestuje się w biblioteki publiczne, a podczas wydarzeń edukacyjnych zachęca się dzieci i dorosłych do regularnej lektury papierowych publikacji. Promocja czytelnictwa jest przedstawiana jako element budowania kompetencji obywateli oraz wzmacniania kultury narodowej. Jednocześnie rozwijane są technologie cyfrowe i sztuczna inteligencja, co pokazuje, że oba kierunki mogą funkcjonować równolegle.

Firmy AI niszczą papierowe książki – to koniec literatury? Czy papierowa książka straci znaczenie?

Rozwój technologii wielokrotnie prowadził do przewidywań o końcu tradycyjnych nośników informacji. Podobne prognozy pojawiały się po upowszechnieniu telewizji, Internetu oraz książek elektronicznych. Mimo tych zmian drukowana książka nadal pozostaje ważnym elementem rynku wydawniczego i życia kulturalnego. Dla wielu odbiorców ma znaczenie nie tylko treść, lecz także fizyczna forma publikacji. Dotyczy to zwłaszcza literatury naukowej, albumów, wydań kolekcjonerskich oraz książek przeznaczonych dla dzieci.

Rosnąca rola sztucznej inteligencji pokazuje, że dotychczasowe regulacje nie zawsze odpowiadają nowym realiom technologicznym. Coraz częściej pojawiają się postulaty stworzenia przejrzystych zasad dotyczących wykorzystywania książek do trenowania modeli AI. Takie rozwiązania mogłyby uwzględniać interesy autorów, wydawców, instytucji kultury oraz firm rozwijających nowe technologie. Przejrzystość procesu pozyskiwania danych zwiększałaby zaufanie społeczne i ograniczała liczbę sporów prawnych.

Technologia nie zastąpi kultury

Rozwój sztucznej inteligencji jest jednym z najważniejszych procesów technologicznych XXI wieku i będzie miał coraz większy wpływ na edukację, naukę oraz rynek wydawniczy. Jednocześnie warto pamiętać, że modele AI powstają dzięki dorobkowi wielu pokoleń autorów, badaczy i wydawców. To właśnie książki stanowią jedno z najcenniejszych źródeł wiedzy wykorzystywanych do budowy nowoczesnych systemów.

Firmy AI niszczą papierowe książki – tradycyjne czytelnictwo umiera? Podsumowanie

Wykorzystywanie książek do trenowania sztucznej inteligencji pokazuje, jak silnie przenikają się świat technologii i kultury. Dlaczego jednak rozwój jednego musi oznaczać destrukcję drugiego? Przykład Chin pokazuje, że przecież rozwój nowoczesnych technologii może iść w parze z konsekwentnym promowaniem tradycyjnej książki jako ważnego elementu edukacji i dziedzictwa kulturowego. Czy ktoś zatrzyma niebezpieczny proceder masowego niszczenia tradycyjnej literatury?

Polecamy także lekturę naszych innych artykułów: